De Koninklijk Bibliotheek heeft besloten om alle Nederlandse boeken, kranten en tijdschriften vanaf 1470 te gaan digitaliseren. Hoe gaat deze instelling dat aanpakken? En om hoeveel publicaties gaat het eigenlijk?
Over dat laatste hoeft Hans Jansen, directeur e-strategie van de Koninklijke Bibliotheek (KB) niet lang na te denken. In het Nederlandse taalgebied zijn sinds 1470 (toen de eerste wiegendrukken verschenen) zo’n 2 à 2,5 miljoen boeken verschenen, samen goed voor ruim 730 miljoen pagina’s. Tot 1800 gaat het om zo’n 200.000 boeken, tussen 1800 en 1950 verschenen zo’n 500.000 titels en de rest - het overgrote deel dus - verscheen na 1950.
De KB heeft zich voorgenomen, zo maakte deze instelling gisteren bekend, om in 2013 tien procent van dit boekenbezit te hebben gedigitaliseerd. Daartoe heeft de nationale bibliotheek uit eigen middelen geld vrijgemaakt - ruim 3 miljoen euro. Daarnaast zal er naar externe financiering worden gezocht. De einddatum en de eindafrekening van deze digitaliseringslag zijn ook al bekend, althans bij benadering. Hans Jansen (57): ,,Wij streven ernaar om dit alles in 2030 af te ronden. Wij schatten nu dat het alles bij elkaar zo’n 300 miljoen euro gaat kosten. Dat lijkt wellicht veel, maar als bedenkt dat je daarmee 730 miljoen pagina’s voor iedereen beschikbaar kunt maken dan valt dat mijns inziens wel mee.”
Hoe gaat de Koninklijke Bibliotheek deze mammoetklus aanpakken? In feite zijn ze al begonnen. Er lopen al enkele zeer grote en kostbare digitaliseringsprojecten. Zo heeft de KB een bedrag van 13 miljoen euro overheidssubsidie binnengehaald om 8 miljoen historische pagina’s te digitaliseren van Nederlandse, Surinaamse en Antilliaanse kranten van 1618 tot 1995. De eerste miljoen pagina’s komen dit voorjaar beschikbaar. Daarnaast heeft de KB 10,5 miljoen euro gekregen om 2,5 miljoen pagina’s verslagen van de Eerste en Tweede Kamer te digitaliseren, een project dat volgend jaar wordt afgerond. Dit voorjaar komt ook de eerste pluk van zes- á zevenduizend boeken online uit de periode 1780-1800, een project (getiteld Dutch Print Online) met enkele grote universiteitsbibliotheken dat 3 miljoen euro kost. ,,Wij konden met dit proefproject onder meer ervaring opdoen met hoe conservatoren staan tegenover het scannen van kostbare en zeldzame werken. Dat gaat natuurlijk heel erg voorzichtig en zorgvuldig. De reacties van de conservatoren waren dan ook zeer positief.”
Hoewel er dus al allerlei digitaliseringsprojecten lopen, heeft de KB nu besloten om echt alle Nederlandse boeken te gaan digitaliseren. Bovendien gaat de nationale bibliotheek zelf scannen. ,,Wij hebben vorig jaar op de KB een zogenoemde scanstraat ingericht. Wij hebben enkele duizenden boeken afgenomen van antiquariaat De Slegte om te kunnen onderzoeken wat de goedkoopste en efficiëntste manier is om op grote schaal te scannen.”
Uitkomst van dit onderzoek, aldus Jansen: als je van een boek de rug verwijderd en je legt de losse stapel papier vervolgens in een zogenoemde bulkscanner, dan kost het scannen van een boek van gemiddeld 200 à 250 bladzijden tussen de vier en vijf euro. ,,Dit is wat we nu op grotere schaal gaan doen, maar natuurlijk alleen met boeken die in grote oplagen zijn gedrukt en waarvan bij bibliotheken meerdere exemplaren in de kast staan. We gaan vanzelfsprekend geen unieke exemplaren of boeken met een bijzonder waarde versnijden.”
Een paar jaar geleden, toen Jansen in deze krant aankondigde om het versnijden van boeken in overweging te nemen, leidde dit nog tot grote protesten - vooral van lezers overigens. Verkennende gesprekken van de KB met diverse grote bibliotheken in het land leverden heel andere geluiden op. Bibliotheken doen nu al veel dubbele exemplaren weg; die zouden goed in aanmerking komen om op deze goedkope manier te worden gescand.
Wel zijn de logistieke problemen groot, want hoe voorkom je dat een boek een paar maal wordt gescand? Jansen: ,,We gaan een centraal digitaliseringsregister opzetten. We willen dat dit register ook wordt opengesteld voor het publiek; zodat iedereen die dat wil boeken kan aanleveren.”
Overigens zal de KB beginnen met het scannen van boeken die op microfilm zijn gezet - en dat zijn er zo’n 100.000.
Een groot probleem bij dit alles vormen de auteursrechten, die voorschrijven dat de rechten op een tekst pas zeventig jaar na de dood van een auteur vervallen. Hoe denkt de KB dit op te lossen? Jansen: ,,Voor het krantendigitaliseringsproject zijn wij al in gesprek met uitgevers en freelancers, zowel schrijvers als fotografen. Die gesprekken lopen zeer voorspoedig, dus dat is hoopgevend. Verder is het zo dat zo’n 70 procent van de boeken ‘verweesd’ is, dat wil zeggen dat het zonder grote inspanning niet mogelijk is om de rechthebbende uitgever of erfgenamen van de auteur te vinden. Ook als dit na een redelijke inspanning niet lukt, dan mag je boeken volgens de huidige jurisprudentie niet digitaal beschikbaar stellen. Vijftien procent is sowieso rechtenvrij, vanwege de ouderdom van de titels. De resterende vijftien procent is nog in de boekhandel verkrijgbaar. Die gaan wij op korte termijn vanzelfsprekend niet digitaliseren.”
Tot slot: hoe zit het met samenwerking met andere grote digitaliseringprojecten? De Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse letteren (DBNL) heeft sinds 2000 al zo’n 5500 titels online gezet, samen goed voor ongeveer 2 miljoen pagina’s. Jansen: ,,Je hebt bij digitalisering verschillende niveaus van precisie. De DBNL zit hoog in de piramide - zij laten de meeste teksten uittikken. Google zit onder in de piramide, ik juich toe wat zij doen maar zij scannen erg slordig. Wij gaan de middenpositie innemen: veel en met de huidige stand van de techniek zo zorgvuldig mogelijk. En we gaan zorgen dat alles straks via één digitale bibliotheek vindbaar wordt.”
Ewoud Sanders